W poprzednim artykule szukaliśmy odpowiedzi na pytanie, dlaczego wiewiórki są rude https://www.primum.org.pl/dlaczego-wiewiorki-sa-rude-omowienie-wybranych-aspektow-anatomii/ . Pozostało jeszcze kilka nieomówionych aspektów anatomii, które są warte uwagi. Wiewiórka pospolita to więcej niż charakterystyczne ubarwienie i sprawność w poruszaniu się po drzewach – w tym artykule przyjrzymy się wybranym aspektom anatomii i fizjologii wiewiórek, a także ich rozmieszczeniu i systematyce.
Jak “działa” wiewiórka? – wybrane aspekty
Mózg, który pamięta setki skrytek
Mózg wiewiórek jest stosunkowo duży, zwłaszcza w porównaniu do innych zwierząt z rodziny wiewiórkowatych (łac. Sciuridae), np. susłów. Najprawdopodobniej wynika to z potrzeby silnie rozwiniętych zmysłów, niezbędnych do funkcjonowania w trudnym środowisku wysoko w koronach drzew.
Wiewiórki pospolite tworzą zapasy w wielu rozproszonych skrytkach (ang. scatter-hoarders), w przeciwieństwie np. do myszarek, które gromadzą zapasy w jednym miejscu, tworząc spiżarnię (ang. larder-hoarders). Udowodniono, że zwierzęta chowające pokarm w wielu skrytkach mają większy hipokamp (część mózgu odpowiedzialną za pamięć przestrzenną) niż gatunki magazynujące zapasy w jednym miejscu. Badania wykazały również, że wiewiórki zapamiętują nie tylko lokalizację skrytek, ale także rodzaj ukrytego w nich pokarmu. Umiejętność ta jest niezwykle istotna, ponieważ pozwala im ocenić nie tylko gdzie znajduje się skrytka, jak również co się w niej znajduje i jak szybko trzeba to zjeść (np. czy orzech jest w łupinie czy bez).
Wiewiórka pospolita
Fotografia: Canva
Jedna z moich prac dyplomowych dotyczyła również tego aspektu – oferowałam wiewiórkom w Łazienkach Królewskich w Warszawie różny pokarm (orzechy włoskie, laskowe, ziemne w łupinie i bez niej), a następnie obserwowałam, jak postępują z danym orzechem. Wyniki wykazały, że wiewiórki potrafią wybierać spośród dostępnych pokarmów te o najwyższej wartości energetycznej i największej trwałości – niezależnie od pory roku najczęściej preferowane były orzechy włoskie w łupinie. Takie zachowanie świadczy o zdolności wiewiórek do oceny jakości pokarmu oraz optymalizacji wysiłku związanego z jego zdobywaniem. Co ciekawe, czas potrzebny na zakopanie pokarmu był krótszy w okresie jesienno-zimowym, co może wskazywać na bardziej efektywne gromadzenie zapasów o tej porze roku.
Wiewiórka pospolita
Fotografia: Paulina Organiściak-Kwiatkowska
Rytm serca
Częstotliwość rytmu serca u wiewiórek, podobnie jak u ludzi, zmienia się w zależności od poziomu aktywności. Dodatkowo istnieje korelacja pomiędzy częstotliwością pracy serca a wielkością ciała u różnych gatunków wiewiórkowatych: im mniejsze zwierzę, tym szybsze tętno. Przykładowo, serce świstaka szarego (Marmota baibacina) o masie ciała około 8 kg i długości do około 70 cm bije 145 razy na minutę, natomiast u myszowórki karłowatej (Myosciurus pumilio), której długość ciała wynosi około 7,5 cm, tętno może sięgać nawet 500 uderzeń na minutę.
Dieta, trawienie i “chemiczna wojna” z roślinami
Podstawę diety wiewiórek stanowią wysokoenergetyczne nasiona drzew oraz owoce. Nasiona są trawione w bardzo wysokim stopniu – według badań nawet w 96-99%. Czasami dieta uzupełniana jest innymi częściami roślin, takimi jak młode liście czy łodygi, jednak ich strawność wynosi jedynie około 60-70%. Co ciekawe, rośliny nie są wcale bezbronne i w toku ewolucji wykształciły różne strategie obrony nasion przed roślinożercami – mechaniczne (twarde łupiny, kolce) i chemiczne, np. związki obniżające strawność. Szczególnie istotne z punktu widzenia wiewiórek są polifenole, w tym taniny (garbniki) – grupa organicznych związków chemicznych, naturalnie wytwarzanych przez rośliny, które występują między innymi w winogronach (a później w winie), herbacie, kawie czy gorzkiej czekoladzie. Reagują one z białkami i obniżają strawność nasion, dlatego wiewiórki preferują pokarm o niskiej zawartości tanin. Przykładowo w badaniach prowadzonych w Ameryce Północnej stwierdzono, że żołędzie z drzew najchętniej wybieranych przez wiewiórki szare (Sciurus carolinensis) miały aż o połowę mniej tanin niż żołędzie sąsiednich drzew, które wiewiórki omijały. Niektóre drzewa zastosowały sprytną strategię – wierzchołkowe części żołędzi mają wyższe stężenie tanin i specyficzny kształt, co sprawia, że wiewiórki jedzą je tylko częściowo i zakopują w ziemi. Dzięki temu niezjedzone części żołędzi mogą później wykiełkować.
Wiewiórka szara
Fotografia: Canva
Wiewiórka pospolita
Fotografia: Paulina Organiściak-Kwiatkowska
Różne gatunki wiewiórek mogą odmiennie trawić ten sam pokarm. Badania z Wielkiej Brytanii pokazują, że wiewiórki pospolite (gatunek rodzimy) trawią żołędzie znacznie gorzej niż wiewiórki szare (pochodzące z Ameryki Północnej) – nawet o około 60%. Dieta oparta na żołędziach może powodować dodatkowo u wiewiórek rudych zapalenie jelit, co zazwyczaj się nie zdarza w przypadku wiewiórek szarych. To lepsze wykorzystanie żołędzi jest jedną z przyczyn inwazyjności wiewiórek szarych w Europie i zmniejszania się populacji wiewiórki pospolitej przez obecność szarych przybyszów z Ameryki.
Od 1 do 5% produktów przemiany materii jest wydalane z moczem, który wiewiórki wykorzystują również do znakowania zapachowego. Odchody wiewiórek natomiast mają formę małych, brązowych lub szarobrązowych granulek o średnicy około 4 mm i jest to bardzo cenny materiał do badań naukowych. Odchody jako materiał badawczy mają wiele zalet, ponieważ ich zbiór i analiza to tzw. metoda nieinwazyjna – nie trzeba zwierzęcia łapać ani nawet widzieć, żeby zebrać dane, z których można “wyczytać” wiele ciekawych informacji. W innych badaniach prowadzonych przez nas w Warszawie, analizowaliśmy w odchodach wiewiórek zawartość metabolitów kortyzolu – hormonu, który rośnie, gdy zwierzę jest zestresowane. Na podstawie otrzymanych wyników nie wykazano wyraźnych różnic w poziomach metabolitów hormonów stresu między populacjami (z centrum miasta i obrzeży), co może sugerować, że obecność człowieka nie stresuje w dużym stopniu wiewiórczych mieszczuchów.
Wiewiórka pospolita
Fotografia: Paulina Organiściak-Kwiatkowska
Wiewiórka pospolita
Fotografia: Paulina Organiściak-Kwiatkowska
Od Irlandii po Japonię – zasięg i zmienność wiewiórki pospolitej
Wiewiórka pospolita, zwana również wiewiórką rudą (Sciurus vulgaris) ma największy zasięg występowania spośród wszystkich wiewiórek nadrzewnych. Jej zasięg rozciąga się od wybrzeża Irlandii przez całą Eurazję aż po Chiny, Koreę i północną Japonię. Występuje wszędzie tam, gdzie znajdzie odpowiednie siedliska.
Czerwona lista gatunków zagrożonych prowadzonej przez IUCN (International Union for Conservation of Nature).
Wiewiórki pospolite zasiedlają wszystkie typy lasów iglastych i liściastych, które zapewniają odpowiednią ilość pożywienia oraz schronienie. Rozmieszczenie wiewiórek w zależności od wysokości nad poziomem morza zależy głównie od dostępności odpowiednich siedlisk, czyli zadrzewień i lasów. Zagęszczenie populacji jest zmienne w zależności od typu siedliska i zależy przede wszystkim od dostępności pożywienia – więcej informacji znajdziecie w poprzednim artykule: https://www.primum.org.pl/jak-zyja-wiewiorki-czyli-jak-te-zwierzeta-wykorzystuja-zajmowana-przestrzen/
Na podstawie różnic w wielkości ciała, morfologii i ubarwieniu futra opisano dużą liczbę podgatunków wiewiórki pospolitej na całym jej rozległym zasięgu występowania. Dokładna liczba różni się jednak w zależności od autorów i waha się od 17 do ponad 50 podgatunków. Według oficjalnej naukowej bazy ITIS (ang. Integrated Taxonomic Information System, czyli Zintegrowany System Informacji Taksonomiczej) obecnie (w 2026 roku) oznaczono 23 podgatunki.
W Europie występuje około 6 podgatunków – warto jednak zaznaczyć, że podgatunki krzyżują się ze sobą i nie jest to “twardy” podział. Poniżej znajduje się tabela z wypisanymi podgatunkami i orientacyjnym zasięgiem występowania w Europie.
| Podgatunek | Zasięg | Kraje/regiony |
| Sciurus vulgaris vulgaris | Europa Północna i Wschodnia |
Skandynawia, kraje bałtyckie, wschodnia Europa, zachodnia Rosja |
| Sciurus vulgaris fuscoater | Europa Środkowa i Zachodnia |
Niemcy, Czechy, Austria, Polska, Szwajcaria, Francja, północne Włochy |
| Sciurus vulgaris alpinus | Alpy | Szwajcaria, Austria, północne Włochy |
| Sciurus vulgaris balcanicus | Bałkany | Serbia, Bułgaria, Macedonia Płn., Grecja (kontynentalna) |
| Sciurus vulgaris lilaeus | Grecja południowa | Grecja południowa |
| Sciurus vulgaris meridionalis | Południowe Włochy | Kalabria (południowe Włochy) |
Wykaz podgatunków wiewiórki pospolitej występujących w Europie wraz z zasięgiem występowania.
Wiewiórka pospolita
Fotografia: Paulina Organiściak-Kwiatkowska
Wiewiórka pospolita
Fotografia: Canva
Według wspomnianej już bazy ITIS w Polsce występują głównie dwa podgatunki wiewiórki pospolitej: Sciurus vulgaris vulgaris i Sciurus vulgaris fuscoater.
Pierwszy podgatunek vulgaris to podgatunek nominatywny, czyli taki, który nosi dokładnie tę samą nazwę co gatunek i jest traktowany jako „podstawowy”. Jego zasięg w Polsce obejmuje wschodnią i północno‑wschodnią część kraju: Pomorze, Warmię-Mazury, Mazowsze, Podlasie, Lubelszczyznę. Podgatunek ten charakteryzuje się zazwyczaj rudym futrem, które zimą jest ciemniejsze. Ubarwienie jest generalnie jednolite, co jest typowe dla Europy Północnej.
Drugi podgatunek fuscoater obejmuje głównie zachodnią i południowo-zachodnią część kraju: Dolny Śląsk, Opolszczyznę, Wielkopolskę, Małopolskę (w tym Beskidy i Karpaty Zachodnie). Futra tych wiewiórek są wyraźnie ciemniejsze, często brązowe lub brunatno-rude. Kolorystyka ponadto może być bardziej zróżnicowania w obrębie tego podgatunku. Co więcej, ciemniej ubarwione osobniki spotyka się w rejonach górskich (np. Sudety, Karpaty), gdzie pojawiają się bardzo ciemno-brunatno ubarwione osobniki, prawie nawet czarne.
Co ciekawe, granica obu podgatunków jest płynna i osobniki mieszają się między sobą, tworząc jednocześnie strefę przejściową w centralnej Polsce.
Wiewiórka pospolita
Fotografia: Canva
Skąd się wzięła wiewiórka? Klasyfikacja i historia ewolucyjna
Taksonomia to nauka zajmująca się klasyfikowaniem organizmów do danych rodzin, rzędów i innych jednostek systematycznych. Klasyfikacja organizmów jest procesem dynamicznym i ulega zmianom wraz z pojawianiem się nowych danych, m.in. wyników analiz DNA. W tym artykule będziemy się skupiać na klasyfikacjach obowiązujących w 2026 roku.
Wiewiórki jako gryzonie – systematyka
Wiewiórki pospolite, podobnie jak myszy, norniki, susły czy świstaki, należą do rzędu gryzoni (Rodentia). Jest to jedna z najliczniejszych grup ssaków (Mammalia), obejmująca 33–35 rodzin i około 2300 opisanych gatunków na całym świecie. Stanowią one około 42% wszystkich opisanych gatunków ssaków, co czyni je najliczniejszą grupą w tej gromadzie. Można je spotkać w bardzo różnorodnych środowiskach i występują na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy.
Słowo “rodent” pochodzi od łacińskiego czasownika rodere, oznaczającego „gryźć”, podobnie jak jego polski odpowiednik – “gryzoń”. Nazwa ta odnosi się do jednej z najbardziej charakterystycznych cech tych zwierząt – pary silnie rozwiniętych siekaczy, często dodatkowo wzmacnianych związkami żelaza, przez co przybierają charakterystyczną pomarańczową barwę. Siekacze te są oddzielone od reszty zębów przerwą zwaną diastemą – jest to wolne miejsce, które u innych ssaków zajmowałyby kły, u gryzoni nie są one potrzebne. Typowe cechy gryzoni to niewielkie rozmiary ciała, wysoka płodność oraz często duże zagęszczenia populacji. Gryzonie zazwyczaj prowadzą naziemny tryb życia, część z nich, tak jak wiewiórki, żyje na drzewach, a nieliczne gatunki są przystosowane do środowisk wodnych (np. nutria amerykańska, Myocastor coypus). Gryzonie są przede wszystkim roślinożerne, choć niektóre gatunki są wszystkożerne. Dla wielu drapieżników, takich jak niektóre gatunki łasicowatych i ptaków drapieżnych, gryzonie stanowią bardzo istotny składnik diety. Od nazw gryzoni mogą pochodzić nazwy polujących na nich zwierząt, np. myszołów (Buteo buteo).
Wiewiórka pospolita
Fotografia: Canva
Wiewiórka pospolita
Fotografia: Paulina Organiściak-Kwiatkowska
Gryzonie są bardzo różnie postrzegane przez ludzi – zarówno pozytywnie, jak i negatywnie. Przedstawiciele tej grupy to często zwierzęta domowe, np. myszy, chomiki czy kawie domowe. Dodatkowo zwierzęta laboratoryjne, jak np. myszy i szczury laboratoryjne pozwalają na ciągły postęp w medycynie i genetyce. Nie możemy zapomnieć również o sympatycznym przedstawieniu np. myszki Miki. Z drugiej strony często postrzegane są przez ludzi jako szkodniki, niszczące zbiory i zapasy w magazynach oraz uprawy. Co więcej, mogą przenosić groźne choroby odzwierzęce, jak np. szczury, które przyczyniły się do rozprzestrzeniania epidemii dżumy. Dodatkowo wygląd gryzoni jest dla wielu osób odstraszający, wywołuje niechęć lub strach.
Przedstawiciele rodziny wiewiórkowatych (Sciuridae) zazwyczaj kojarzą się ludziom jednak pozytywnie. W Polsce obecnie na wolności żyją trzy gatunki: wiewiórka pospolita (Sciurus vulgaris), świstak (Marmota marmota) i suseł perełkowany (Spermophilus suslicus) – wszystkie objęte ochroną prawną. Jeszcze do niedawna można było spotkać także innego przedstawiciela rodzaju Spermophilus – susła moręgowanego (Spermophilus citellus), którego jednak nie ma w Polsce od ponad 40 lat. Uważa się, że główną przyczyną wymarcia susła w Polsce była likwidacja dużych obszarów pastwisk, fragmentacja środowiska i przerwanie korytarzy ekologicznych.
Polatucha syberyjska
Fotografia: Canva
Wiewiórki latające i nadrzewne – bliscy krewni
W obrębie rodziny wiewiórkowatych wyróżnia się podrodzinę wiewiórek (Sciurinae), do której należą dwa plemiona: wiewiórki nadrzewne (Sciurini) oraz polatuchy (Pteromyini).
Polatuchy, czyli tzw. wiewiórki latające, wbrew nazwie potocznej nie latają aktywnie jak ptaki czy nietoperze, jedynie wykonują lot ślizgowy. Taki lot może jednak mierzyć nawet 80 metrów, a jest możliwy dzięki specjalnej błonie lotnej rozpostartej między kończynami. Obecnie wyróżnia się 42 gatunki polatuch. W Europie jedynym gatunkiem polatuchy, który można spotkać to polatucha syberyjska (Pteromys volans), która potrafi szybować na odległość niemal 50 metrów. Występuje w lasach mieszanych od Estonii i południowej Finlandii po północną Japonię. Jeszcze w XIX w. występowała również w Polsce, m.in. w Puszczy Białowieskiej.
Wiewiórki nadrzewne to jedni z najbardziej rozpoznawalnych mieszkańców lasów. Zamieszkują głównie lasy Europy, Azji i Ameryki Północnej. Żyją w koronach drzew, dlatego doskonale wspinają się i skaczą między gałęziami. Ich ciało jest zazwyczaj smukłe, a kończyny przystosowane do chwytania gałęzi. Pod względem diety wiewiórki nadrzewne są głównie roślinożerne – żywią się orzechami, nasionami, pędami i owocami drzew, czasami uzupełniając dietę drobnymi owadami lub innymi bezkręgowcami. Są aktywne przede wszystkim w ciągu dnia. W obrębie tego plemienia wyróżnia się około 38 żyjących gatunków wiewiórek drzewnych, w tym niemal 30 należy do rodzaju Sciurus, do którego należy właśnie nasza wiewiórka pospolita. Poniżej znajduje się dokładna systematyka wiewiórki pospolitej:
Gromada: ssaki (Mammalia)
Rząd: gryzonie (Rodentia)
Podrząd: wiewiórkokształtne (Sciuromorpha)
Rodzina: wiewiórkowate (Sciuridae)
Podrodzina: wiewiórki (Sciurinae)
Plemię: wiewiórki (Sciurini)
Rodzaj: wiewiórka (Sciurus)
Gatunek: wiewiórka pospolita (Sciurus vulgaris)
Polatucha syberyjska
Fotografia: Canva
Polatucha syberyjska
Fotografia: Canva
Ewolucja wiewiórek
Historia ewolucyjna gryzoni, a w szczególności wiewiórek nadrzewnych, jest znana przede wszystkim dzięki znaleziskom kopalnym, takich jak szczątki zębów, czaszki oraz kości.
Pierwsze dowody obecności gryzoni w zapisie kopalnym Ameryki Północnej i Europy pochodzą z paleocenu i wczesnego eocenu, czyli sprzed 65–34 milionów lat. Wiewiórki nadrzewne prawdopodobnie wyewoluowały pod koniec eocenu. Analizy DNA sugerują również, że polatuchy wywodzą się z jednej z linii wiewiórek nadrzewnych. Jednym z najstarszych znalezisk kopalnych wiewiórki jest okaz sprzed 36 milionów lat, odkryty w Wyoming w Ameryce Północnej. Prawie kompletny szkielet wykazuje wyraźne przystosowania do życia nadrzewnego oraz podobieństwo do współczesnych gatunków rodzaju Sciurus.
Morfologicznie wiewiórki należą do prymitywnych gryzoni i mimo około 30 milionów lat historii ewolucyjnej pozostają grupą młodą w sensie ewolucyjnym. Dokładne pochodzenie rodzaju Sciurus pozostaje wciąż nieznane i może sięgać wczesnego miocenu, czyli okresu sprzed około 23–5,3 miliona lat, w Ameryce Północnej i Europie. Najwcześniejsze znaleziska wiewiórki pospolitej pochodzą ze środkowego plejstocenu, czyli sprzed około 780 000–120 000 lat, z terenów wschodnich Węgier.
Inne znaleziska pochodzą m.in. z Niemiec (ok. 8 760 lat temu) oraz Anglii (ok. 4 542 lat temu). Wiewiórki nadrzewne są doskonałymi wskaźnikami historii geologicznej i środowiskowej, ponieważ ich ewolucja zachodząca poprzez izolację lub rozprzestrzenianie się na nowe siedliska, jest uzależniona od obecności lasów.
Podsumowanie
Wiewiórka pospolita to gatunek o wyjątkowo dobrze rozwiniętych przystosowaniach, które pozwalają jej skutecznie funkcjonować w środowiskach zarówno leśnych jak i miejskich. Duży mózg i doskonała pamięć przestrzenna umożliwiają efektywne gromadzenie zapasów, a sprawnie działający układ krążenia i trawienny wspierają wysoką aktywność. Szeroki zasięg występowania, zróżnicowanie podgatunków oraz długa historia ewolucyjna pokazują, że wiewiórka pospolita jest gatunkiem niezwykle plastycznym ekologicznie, dobrze przystosowanym zarówno do naturalnych, jak i zmienionych przez człowieka warunków. Jednocześnie mimo wieloletnich badań wciąż wiele aspektów pozostaje słabo poznanych, a rozwój nowych metod badawczych sprawia, że z każdym rokiem dowiadujemy się o nich coraz więcej.
Artykuł dr Agata Beliniak
Źródła:
Beliniak A., Gryz J., Klich D., Łopucki R., Sadok I., Ożga K., Jasińska K.D., Ścibior A., Gołębiowska D., Krauze-Gryz D. 2024. Long-term, medium-term and acute stress response of urban populations of Eurasian red squirrels affected by different levels of human disturbance. PLoS ONE..
Bosch, S. i Lurz, P. 2012. The Eurasian Red Squirrel: Sciurus vulgaris. Westarp Wissenschaften, Hohenwarsleben, Germany.
Kostrzewa, A. i Krauze-Gryz, D. 2020. The choice and handling of supplemental food by red squirrels in an urban park. Behavioural Processes 178: 104153.
https://itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=632439&print_version=SCR&source=from_print#null (dostęp 09.01.2026)
Wiewiórka pospolita
Fotografia: Canva
